Suç Vasfının Değişmesi ve Hukuki Nitelendirme

Ceza yargılamasında fiilin dış dünyadaki görünümü ile failin kastı her zaman aynı cevabı vermez. Yaralanmanın yeri, kullanılan araç ve meydana gelen sonuç görülebilir; buna karşılık failin öldürmeyi mi, yaralamayı mı istediği doğrudan gözlemlenemez. Hukuki nitelendirme bu nedenle yalnız sonuca değil, kastın dışa yansıyan bütün belirtilerine dayanmalıdır.

Öldürmeye teşebbüs ile kasten yaralama arasındaki ayrım bu sorunun en belirgin örneklerinden biridir. Fiilin nitelendirilmesi değiştiğinde uygulanacak ceza hükümleri, görev, ek savunma hakkı, tutukluluğun ölçülülüğü ve kanun yolu incelemesi de etkilenebilir. Bu yazı belirli bir dava sonucunu değil, hukuki değerlendirmede kullanılabilecek genel ölçütleri ele almaktadır.

Kast, teşebbüs ve netice

TCK m. 21'e göre kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir. Kasten öldürmede yönelinen netice ölüm; kasten yaralamada ise başkasının vücuduna acı verme, sağlığının veya algılama yeteneğinin bozulmasıdır. Benzer bir hareket, kastın yönüne göre farklı suç tipleri altında değerlendirilebilir.

TCK m. 35 anlamında teşebbüsten söz edebilmek için, işlenmesi kastedilen suça elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlanması ve suçun failin elinde olmayan nedenlerle tamamlanamaması gerekir. Bu sebeple öldürmeye teşebbüs değerlendirmesinde önce öldürme kastının bulunup bulunmadığı belirlenir. Ağır bir yaranın meydana gelmiş olması, tek başına bu kastı kurmaya yetmez.

TCK m. 87'nin yaşamı tehlikeye sokan veya başka ağır sonuçlar doğuran yaralamaları ayrıca düzenlemesi de önemlidir. Kanun, ağır neticenin her durumda öldürme kastı anlamına gelmediğini kabul eder. Yaranın ağırlığı güçlü bir belirti olabilir; fakat iradenin yönünü gösteren diğer olgularla birlikte tartılmalıdır.

Kastın yönünü belirleyen ölçütler

Uygulamada kastın öldürmeye mi yoksa yaralamaya mı yönelik olduğu değerlendirilirken bir ölçütler bütünü kullanılır. Bunların başlıcaları şunlardır:

• Taraflar arasında olay öncesine dayanan husumetin varlığı ve ağırlığı,
• Kullanılan aracın niteliği ve somut kullanılış biçimi,
• Darbe veya atış sayısı, şiddeti ve yöneldiği bölge,
• Failin neticeyi gerçekleştirmek için sahip olduğu imkân,
• Eylemin dış bir engel nedeniyle mi, yoksa failin kendiliğinden durmasıyla mı sona erdiği,
• Olayın başlangıcı, gelişimi ve tarafların konumu,
• Failin olay öncesi, sırası ve sonrasındaki söz ve davranışları,
• Yardım çağırma, sağlık kuruluşuna götürme veya neticeyi önlemeye çalışma gibi sonraki davranışlar,
• Adli raporlarda belirlenen yaraların yeri ve niteliği.

Bu göstergelerden hiçbiri otomatik bir sonuç doğurmaz. Öldürmeye elverişli bir aracın kullanılması veya hayati bölgenin hedef alınması öldürme kastını destekleyebilir; fakat darbenin tekliği, failin devam etme imkânı varken durması ve öldürmeyi gerektirecek bir husumetin bulunmaması farklı bir sonuca işaret edebilir. Tersine, tek darbe de olayın koşullarına göre öldürme kastını gösterebilir. Değerlendirme, kalıp cümleler yerine somut olayın bütünlüğü içinde gerekçelendirilmelidir.

Neticeden kasta giden kısa yolun sakıncası

Yaranın ağır olması ile öldürme kastının bulunması aynı şey değildir. Sonuçtan hareketle geriye doğru otomatik bir çıkarım yapılması, neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama hükümlerinin uygulama alanını daraltır. Sağlıklı yöntem; önce olayın tüm göstergelerini toplamak, sonra bunların failin iradesi hakkında ne söylediğini açıklamaktır.

Adli tıp raporu, yaranın niteliği ve sonuçları hakkında teknik bilgi verir. Ancak rapor kural olarak failin kastını belirlemez. Kastın hukuki değerlendirmesi mahkemeye aittir ve rapor diğer delillerle birlikte ele alınır.

Devam edebilecekken durma

Failin eylemine neden son verdiği, kastın yönü bakımından önemli bir göstergedir. Üçüncü kişinin müdahalesi, aracın çalışmaması, mağdurun kaçması veya kolluğun gelmesi gibi dış nedenler, failin amaçladığı neticeyi tamamlayamadığı görüşünü destekleyebilir. Buna karşılık failin devam etme imkânı varken kendiliğinden durması, olayın diğer koşullarıyla birlikte yaralama kastına işaret edebilir.

Bu olgu değerlendirilirken varsayıma dayanılmamalıdır. Olay yerinin fiziki yapısı, taraflar arasındaki mesafe, üçüncü kişilerin varlığı, failin elindeki aracın durumu ve eylemin kaç saniye sürdüğü gibi veriler mümkün olduğu ölçüde somutlaştırılmalıdır.

Kendiliğinden son verme ile gönüllü vazgeçme ayrımı

Kastın belirlenmesinde kullanılan “kendiliğinden durma” ile TCK m. 36'daki gönüllü vazgeçme aynı kurum değildir.

Hukuki nitelendirme tartışmasında failin durması, öldürme kastının baştan beri bulunmadığına dair belirtilerden biri olarak değerlendirilir. Bu kabulde fiil, koşullarına göre kasten yaralama olarak nitelendirilebilir.

Gönüllü vazgeçmede ise belirli bir suça yönelik kast ve icra başlangıcı kabul edilir; fail icra hareketlerinden gönüllü olarak vazgeçer veya neticenin gerçekleşmesini kendi çabasıyla önler. TCK m. 36 uyarınca tamamlanan kısım başka bir suç oluşturuyorsa, sorumluluk o suç yönünden devam eder.

Dolayısıyla iki değerlendirmenin dayanakları ayrıdır. Birincisi kastın hiç kurulup kurulamadığına, ikincisi kurulmuş kastın ardından gönüllü geri çekilme bulunup bulunmadığına ilişkindir. Mahkeme, hangi yolu benimsediğini ve olguların bu yolun şartlarını nasıl karşıladığını açıkça göstermelidir.

Hukuki nitelendirmenin usule etkisi

Mahkeme fiilin hukuki adıyla bağlı değildir

Ceza muhakemesinde hükmün konusu, iddianamede açıklanan fiil ve faildir. Mahkeme, iddia makamının fiile verdiği hukuki adla bağlı değildir. Ancak bu serbestlik, sanığın sürpriz bir nitelendirmeyle karşı karşıya bırakılabileceği anlamına gelmez.

Ek savunma hakkı

CMK m. 226 uyarınca suçun hukuki niteliğinin değişmesi ihtimali doğduğunda sanığa durum bildirilmeli ve savunmasını hazırlayabilmesi için gerçek bir imkân tanınmalıdır. Özellikle daha ağır bir suç tipine geçişte yalnızca madde numarasının okunması yeterli olmayabilir; yeni nitelendirmenin hangi olguya dayandığı anlaşılır olmalıdır. Müdafiin de ek savunma için süre isteme hakkı vardır.

İddianamede daha hafif suç gösterilmişken mahkemenin daha ağır bir nitelendirmeye yönelmesi, ek savunma bakımından daha belirgin bir risk yaratır. Tersi yöndeki değişiklikte de savunma hakkı somut durum üzerinden incelenmelidir; önceden tartışılmayan bir unsur varsa tarafların görüş bildirmesi sağlanmalıdır.

Görev ve görevsizlik

CMK m. 6, duruşma sırasında suçun hukuki niteliğinin değiştiği gerekçesiyle dosyanın alt dereceli mahkemeye gönderilmesini engeller. Böylece yargılamanın yalnızca daha hafif bir nitelendirme ihtimali nedeniyle uzaması önlenir. Buna karşılık yargılamanın başında görev değerlendirmesi ile üst dereceli mahkemenin görev alanına giren bir suç ihtimali farklı usul sonuçları doğurabilir.

İstinaf incelemesi

Bölge adliye mahkemesi, gerekli koşullarda duruşma açıp ilk derece hükmünü kaldırarak yeniden hüküm kurabilir. Bu nedenle suç vasfına yönelik istinaf itirazında yalnız “hüküm hatalıdır” denilmesi yerine; hangi ölçütün neden yanlış değerlendirildiği, doğru hukuki nitelendirmenin ne olduğu ve bunun ceza tayinine etkisi somutlaştırılmalıdır.

Cezanın belirlenmesinde ikinci denetim

Suç vasfının doğru belirlenmesi, ceza hesabının da kendiliğinden doğru olduğu anlamına gelmez. Temel ceza, nitelikli hâller, neticesi sebebiyle ağırlaşma, teşebbüs, iştirak, haksız tahrik ve takdiri indirim gibi basamaklar ayrı ayrı gerekçelendirilmelidir.

Aynı olgunun hem suçun unsuru veya nitelikli hâli olarak hem de temel cezadan uzaklaşma gerekçesi olarak yeniden kullanılması, çifte değerlendirme yasağı bakımından sorun doğurabilir. Örneğin kullanılan aracın niteliği zaten özel bir artırımın dayanağıysa, aynı olgunun temel cezanın artırılmasında tekrar kullanılması için ayrıca ve hukuken geçerli bir açıklama gerekir.

Bir fiil birden fazla ağır netice doğurmuşsa hangi hükmün nasıl uygulanacağı da açık bir hesapla gösterilmelidir. Hükümde yalnız sonuç cezanın yazılması, kanun yolu denetimini güçleştirir.

Haksız tahrik ayrı bir inceleme gerektirir

Taraflar arasındaki önceki anlaşmazlık, hem kastın yönü hem de haksız tahrik bakımından gündeme gelebilir; fakat iki değerlendirme aynı değildir. Husumet, failin öldürme saiki bulunup bulunmadığına ilişkin bir gösterge olabilir. Haksız tahrikte ise mağdurdan kaynaklanan haksız fiil, bu fiilin failde meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elem ve suçla arasındaki bağ incelenir.

Önceki olayın varlığı tek başına tahrik indirimi için yeterli değildir. Zaman aralığı, failin fiili tepki olarak gerçekleştirip gerçekleştirmediği ve haksız fiilin ispatı tartışılmalıdır. Kabul edilmeyen veya yalnız varsayılan bir olguya dayanılarak indirim yapılamaz.

Tutukluluk ve makul süre

Suç vasfındaki değişiklik, tutuklama koşullarının yeniden değerlendirilmesini gerektirebilir. İsnadın daha hafif bir suç tipine dönüşmesi; beklenen ceza, katalog suç değerlendirmesi ve ölçülülük bakımından önem taşır. Bununla birlikte her tutukluluk incelemesinde kaçma veya delilleri etkileme riskini gösteren somut olgular ayrıca belirtilmelidir.

Uzun süren yargılamalarda görev tartışmaları, bozma sonrası tekrarlar ve delil toplamadaki gecikmeler makul sürede yargılanma hakkı yönünden incelenebilir. Dosyanın karmaşıklığı, sanığın tutumu ve makamların işlemleri ayrı ayrı değerlendirilir; yalnız toplam sürenin uzunluğu değil, açıklanamayan hareketsizlik dönemleri de önemlidir.

Somut dosya için değerlendirme yöntemi

1. İddianamede anlatılan fiil ile mahkemenin kabul ettiği fiil karşılaştırılmalıdır.
2. Kast ölçütlerinin her biri için lehe ve aleyhe deliller ayrı başlıklar altında toplanmalıdır.
3. Adli raporun yalnız teknik sonuç mu bildirdiği, yoksa hukuki kast değerlendirmesi içerip içermediği ayırt edilmelidir.
4. Eylemin neden sona erdiği, dış engel bulunup bulunmadığı ve failin sonraki davranışları zaman çizelgesiyle gösterilmelidir.
5. Hukuki nitelendirme değişmişse ek savunma hakkının usulüne uygun kullandırılıp kullandırılmadığı denetlenmelidir.
6. Doğru vasıf belirlendikten sonra ceza hesabı ve aynı olgunun iki kez değerlendirilip değerlendirilmediği ayrıca incelenmelidir.
7. Vasıf değişikliğinin tutukluluk, görev ve kanun yolu üzerindeki etkileri ayrı ayrı ele alınmalıdır.

Sonuç

Kastın yönü, yalnız kullanılan araca veya meydana gelen yaranın ağırlığına bakılarak belirlenemez. Husumet, darbe sayısı, hedef bölge, eylemin sona erme nedeni ve failin olay çevresindeki davranışları birlikte değerlendirilmelidir. Hukuki nitelendirme, bu bütünsel incelemenin gerekçede denetlenebilir biçimde gösterilmesiyle güvenilir hâle gelir.

Suç vasfı değiştiğinde inceleme sona ermez; ek savunma hakkı, görev, ceza hesabı, tutukluluğun ölçülülüğü ve kanun yolu sonuçları da yeni nitelendirmeye göre yeniden ele alınmalıdır. Ceza yargılamasında adil sonuç kadar, sonuca götüren gerekçenin açıklığı da belirleyicidir.

Resmî mevzuat kaynakları

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu